Specjalne prawa ciągnienia (SDR)

SDR są bardzo ciekawą walutę, która jest niedostępna dla konsumentów i przedsiębiorców, ale jednocześnie odgrywa bardzo ważną rolę w rozliczeniach międzynarodowych. Mowa o jednostce rozrachunkowej, która nosi nazwę „specjalnych praw ciągnienia” albo SDR (od angielskiego zwrotu „special drawing rights”. Pewną wiedzę na temat SDR-ów, powinna posiadać każda osoba, która interesuje się stosunkami międzynarodowymi, rynkiem walutowym lub globalną gospodarką i polityką. W ramach naszego opisu wytłumaczymy dokładnie, czym są specjalne prawa ciągnienia i do czego w praktyce służą.Symbol SDR oraz skład koszyka walutowego.

Specjalne prawa ciągnienia (SDR)

Na wstępie warto wspomnieć, że specjalne prawa ciągnienia posiadają swój trzyliterowy symbol w międzynarodowym formacie ISO (podobnie jak typowe waluty – np. dolar, euro i złoty). Opisywana jednostka rozliczeniowa członków Międzynarodowego Funduszu Walutowego (w tym również Polski) jest oznaczana przy pomocy symbolu XDR. Bardziej intuicyjny wydaje się symbol SDR. Niestety podobny symbol (SRD) został już wcześniej zarezerwowany dla waluty Surinamu (guldena surinamskiego). To tłumaczy wybór nieoczywistego symbolu ISO dla specjalnych praw ciągnienia.

Na początku opisów typowych walut, zawsze prezentujemy ich podział na mniejsze jednostki oraz używane monety i banknoty. Informacje na ten temat będą niepotrzebne w przypadku specjalnych praw ciągnienia. Opisywane SDR-y są bowiem jednostką rozliczeniową, która podobnie jak europejskie ECU, nie posiada formy zmaterializowanej (tzn. banknotów i monet). W ramach specjalnych praw ciągnienia nie wyróżniono również podjednostki. Taka mniejsza jednostka byłaby zbyteczna, gdyż państwa należące do Międzynarodowego Funduszu Walutowego, które są posiadaczami SDR-ów, używają tej jednostki rozliczeniowej do tworzenia rezerw albo rozliczeń o dużej stali. Nie ma zatem potrzeby rozliczania się z dokładnością większą niż 1 SDR (warty około 1,5 dolara amerykańskiego).

Struktura, wagi SDR

Na potrzeby naszego opracowania, czasem będziemy nazywać SDR walutą. Warto jednak zdawać sobie sprawę, że ta jednostka rozliczeniowa nie posiada wielu cech typowej waluty. Brak monet i banknotów jest tylko jednym z licznych przykładów. Bardzo charakterystyczny wydaje się również sposób ustalania wartości specjalnych praw ciągnienia. Warto wiedzieć, że Międzynarodowy Funduszu Walutowy uzależnia wartość swojej jednostki rozliczeniowej od notowań wybranych walut o dużym znaczeniu globalnym. Taki koszyk walutowy jest aktualizowany raz na pięć lat. W ramach ostatniej aktualizacji z 2015 roku, miała miejsce bardzo ważna zmiana. Chodzi o dołączenie chińskiej waluty (juana renminbi) do „SDR-owego” koszyka. Ten awans juana odzwierciedla jego rosnące znaczenie w globalnym systemie finansowym. Wagi dla juana oraz innych walut, obowiązujące w latach 2016 – 2021, przedstawiają się następująco:

  • dolar amerykański – 41,73% (poprzednio – 41,90%)
  • euro – 30,93% (poprzednio – 37,40%)
  • juan – 10,92% (brak poprzedniej wagi)
  • jen japoński – 8,33% (poprzednio – 9,40%)
  • funt brytyjski – 8,09% (poprzednio – 11,30%)

Zastosowanie odpowiednich wag wynikających m.in. z pozycji danego kraju jako eksportera, obrotów na rynku walutowym i wartości rezerw walutowych, ma zapewnić właściwą ocenę znaczenia danej waluty dla międzynarodowego systemu ekonomicznego. Wagi przyjęte na wskutek analizy przeprowadzonej przez MFW potwierdzają, że juan obecnie jest trzecią najważniejszą walutą świata (po dolarze amerykańskim oraz euro).

Oprócz wag ustalanych raz na pięć lat, aktualny kurs SDR-ów determinują również aktualne notowania walut z koszyka. Takie kursy są wyznaczane w relacji do najważniejszej waluty, czyli dolara amerykańskiego (patrz poniższa tabela). Aktualna wartość specjalnych praw ciągnienia w relacji do waluty USA jest ustalana jako średnia ważona dla wszystkich pięciu walut z koszyka. Mówiąc dokładniej: MFW mnoży wagi dla poszczególnych walut (patrz druga kolumna tabeli) przez kurs danej waluty względem dolara USA (patrz trzecia kolumna tabeli). Otrzymane iloczyny po zsumowaniu, wyznaczają aktualną relację wymienną SDR-ów wobec dolara amerykańskiego. W dniu 5 lutego 2018 roku, kurs SDR/USD wynosił 1,454697. To oznacza, że jedno specjalne prawo ciągnienia było warte około 1,45 dolara amerykańskiego. Poszczególne waluty z koszyka w następujący sposób wpłynęły na ostateczny wynik:

  • dolar amerykański – 40,04% wpływu na wynik
  • euro – 33,09% wpływu na wynik
  • juan – 11,11% wpływu na wynik
  • funt brytyjski – 8,30% wpływu na wynik
  • jen japoński – 7,45% wpływu na wynik

Warto wiedzieć, że Międzynarodowy Fundusz Walutowy przy pomocy ustalonych wcześniej wag, oblicza również stopę procentową dla SDR-ów. Taka stopa stanowi ważoną średnią z trzymiesięcznej rentowności obligacji amerykańskich, chińskich, brytyjskich i japońskich oraz obligacji Strefy Euro. Stopa procentowa specjalnych praw ciągnienia jest pobierana jako odsetki od kwoty SDR-ów pierwotnie przyznanych przez MFW danemu krajowi i jednocześnie przyznawana jako odsetki z uwzględnieniem kwoty SDR-ów aktualnie posiadanych przez to samo państwo. Dzięki opisywanemu rozwiązaniu, kraj posiadający tyle samo SDR-ów, ile mu przyznano, nie ponosi żadnych kosztów, bo odsetki kredytowe i lokacyjne się równoważą. Z kolei państwa zużywające środki wyrażone w specjalnych prawach ciągnienia, muszą płacić odsetki kredytowe. Na wynagrodzenie odsetkowe mogą liczyć kraje posiadające obecnie większą sumę SDR-ów niż kwota pierwotnie im przyznana przez MFW. W przypadku takich państw, odsetki za posiadane SDR-y są większe niż odsetki należne w ramach pierwotnej alokacji. Stopa procentowa SDR służy również do oprocentowania pożyczek udzielanych krajom w trudnej sytuacji finansowej.

Skład koszyka walut uwzględnianych w ramach SDR-ów oraz sposób wyliczania aktualnego kursu XDR/USD
Nazwa waluty

 

Liczba jednostek waluty uwzględnianych w ramach koszyka SDR Kurs wymiany względem USD Ekwiwalent wartości waluty w koszyku względem USD Udział w ostatecznej wartości SDR względem USD
Juan renminbi 1,0174 6,29425 0,161640 11,11%
Euro 0,38671 1,24475 0,481357 33,09%
Jen 11,9000 109,73500 0,108443 7,45%
Funt brytyjski 0,085946 1,40480 0,120737 8,30%
Dolar amerykański 0,58252 1,00000 0,582520 40,04%
Kurs XDR/USD 1,454697  

Źródło: opracowanie Kurencja.com na podstawie danych MFW (dane z 5 lutego 2018 r.)

Historia specjalnych praw ciągnienia i zasady ich działania

Warto wiedzieć, że historia specjalnych praw ciągnienia sięga jeszcze czasów, w których funkcjonował system z Bretton Woods. Wspomniany system będący elementem powojennego ładu ekonomicznego, polegał na powiązaniu wartości krajowych walut z dolarem amerykańskim. Waluta USA stała się kursowym punktem odniesienia, a jej wartość ustalono jako 1/35 uncji złota. Dolar amerykański był wymienialny na złoto przez banki centralne. Z czasem powiązanie dolara i złota stało się coraz trudniejsze do utrzymania przez USA, bo podaż USD w obiegu rosła szybciej niż podaż złota. Na dwa lata przed zawieszeniem wymienialności dolara na złoto i ostatecznym rozpadem systemu z Bretton Woods, Międzynarodowy Fundusz Walutowy zadecydował o wprowadzeniu tzw. specjalnych praw ciągnienia.

Warto nadmienić, że MFW przez kolejne powojenne lata był instytucją, która czuwała nad stabilnością systemu z Bretton Woods. W 1969 r. MFW ustalił wartość nowoutworzonych SDR-ów jako 0,888671 grama złota. W ten sposób przyjęto parytet między specjalnymi prawami ciągnienia oraz dolarem (1 USD = 1 SDR). Warto dodać, że SDR-y zostały wymyślone jako aktywo rezerwowe, służące również do wspomagania finansowego państw znajdujących się w potrzebie. Specjalne prawa ciągnienia utworzono, ponieważ niedostatek dwóch głównych aktywów rezerwowych (złota i USD), hamował rozwój handlu międzynarodowego.

Po zawieszeniu wymienialności dolara amerykańskiego na złoto i kolapsie systemu z Bretton Woods, Międzynarodowy Fundusz Walutowy musiał oprzeć wartość SDR-ów na koszyku walut. W trudnych warunkach gospodarczych z początku lat 70 – tych, dokonano pierwszej emisji specjalnych praw ciągnienia oraz ich podziału. Pomiędzy 1970 r. i 1972 r. rozdzielono 9,3 mld XDR. Kolejna emisja połączona z podziałem 12,1 mld XDR, miała miejsce w latach 1979 – 1981, czyli podczas drugiego kryzysu naftowego. Dodatkowe środki w postaci aktywów rezerwowych, miały zapewnić członkom MFW płynność na wypadek kolejnych turbulencji gospodarczych. Podobnie jak w przypadku późniejszych emisji, rozdział nowych SDR-ów był proporcjonalny do wkładu finansowego wnoszonego przez poszczególne kraje do MFW. Wysokość takiego wkładu udziałowego (tak samo jak dzisiaj), zależała od wielkości gospodarki danego państwa.

Warto zwrócić uwagę, że wkład finansowy (kwota udziałowa) poszczególnych członków Międzynarodowego Funduszu Walutowego, określa nie tylko liczbę SDR-ów, które dany kraj może uzyskać w ramach kolejnych emisji. Od wkładu finansowego, zależy również liczba głosów w ramach MFW. Obecnie za każde 100 000 XDR wkładu przysługuje jeden dodatkowy głos. Ten system oczywiście premiuje światowe mocarstwa (takie jak USA). Stany Zjednoczone już od lat posiadają największą liczbę głosów, która zabezpiecza ich interesy. Do USA należy obecnie 16,52% głosów powiązanych z wkładem o wartości ok. 83 mld XDR. Dla porównania, Polska posiada wkład o wartości 4 mld XDR i 0,84% łącznej puli głosów (patrz poniższa tabela). Sytuacja USA jest bardzo komfortowa, bo kluczowe decyzje dotyczące Międzynarodowego Funduszu Walutowego zapadają większością 85% sumy głosów. Tak więc, USA jako jedyny członek funduszu posiada prawo veta.

Porównanie wysokości kwot udziałowych oraz znaczenia wybranych członków MFW podczas głosowań
Nazwa państwa

Wartość kwoty udziałowej  wyrażonej w XDR Udział w łącznej                liczbie głosów
Stany Zjednoczone 82,994 mld XDR 16,52%
Chiny 30,483 mld XDR 6,09%
Japonia 30,821 mld XDR 6,15%
Niemcy 26,634 mld XDR 5,32%
Francja 20,155 mld XDR 4,03%
Indie 13,114 mld XDR 2,64%
Polska 4,095 mld XDR 0,84%

Źródło: opracowanie Kurencja.com na podstawie danych MFW

Od wartości kwoty udziałowej zależy również wielkość pomocy finansowej, którą można otrzymać od Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Co do zasady, żaden kraj nie może uzyskać wsparcia większego niż 145% kwoty udziałowej rocznie i 435% kwoty udziałowej w ujęciu całkowitym. Wyjątki są możliwe w przypadku bardzo poważnych kłopotów gospodarczych.

Jeżeli przeanalizujemy system działania SDR-ów, to okaże się, że przez kolejne lata od pierwszych dwóch emisji, nie ulegał on zasadniczym zmianom. Zmieniały się natomiast proporcje (wagi) walut uwzględnianych przy wyliczaniu aktualnej wartości specjalnych praw ciągnienia. Poniższa tabela przedstawia wagi obowiązujące od 1981 r. do 2015 r. W ramach wag z 1981 roku, uwzględniano USD, DEM (markę niemiecką), FRF (franka francuskiego), JPY i GBP.

Trzeba podkreślić, że przez lata znaczenie dolara amerykańskiego w kształtowaniu wartości SDR-ów pozostawało bardzo duże. Waga dotycząca USD wynosiła bowiem od 39% do 44%. Wyraźnie zmalało natomiast znaczenie japońskiego jena. Waga dla wspomnianej waluty najpierw wzrosła z 13% (lata 1981 – 1985) do 18% (lata 1996 – 2000), a później zmalała do 9% (2011 r. – 2015 r.). W kontekście zmiany wag dotyczących SDR-ów, warto również wspomnieć, że po wprowadzeniu euro, ta nowa waluta przejęła przeliczniki stosowane  wcześniej dla franka francuskiego i marki niemieckiej (patrz poniższa tabela).

Zmiany walut wchodzących w skład koszyka SDR                                oraz ich proporcji (1981 r. – 2015 r.)
Okres                                ↓  USD  DEM  FRF  JPY  GBP
1981 r. – 1985 r. 0,540 (42%) 0,460 (19%) 0,740 (13%) 34,0   (13%) 0,0710 (13%)
1986 r. – 1990 r. 0,452 (42%) 0,527 (19%) 1,020 (12%) 33,4   (15%) 0,0893 (12%)
1991 r. – 1995 r. 0,572 (40%) 0,453 (21%) 0,800 (11%) 31,8   (17%) 0,0812 (11%)
1996 r. – 1998 r. 0,582 (39%) 0,446 (21%) 0,813 (11%) 27,2   (18%) 0,1050 (11%)
 USD  EUR  JPY  GBP
1999 r. – 2000 r. 0,5820 (39%) 0,2280 (21%) 0,1239 (11%) 27,2   (18%) 0,1050 (11%)
= 0,3519 (32%)
2001 r. – 2005 r. 0,5770 (44%) 0,4260                               (31%) 21,0   (14%) 0,0984 (11%)
2006 r. – 2010 r. 0,6320 (44%) 0,4100                              (34%) 18,4   (11%) 0,0903 (11%)
2011 r.  – 2015 r. 0,6800 (42%) 0,4230                               (37%) 12,1000 (9%) 0,1110 (11%)

Źródło: opracowanie Kurencja.com na podstawie danych MFW i Wikipedia.org

Dziewięć lat po wprowadzeniu euro do koszyka SDR-ów, Międzynarodowy Fundusz Walutowy zadecydował o trzeciej oraz czwartej emisji specjalnych praw ciągnienia. Trzecia emisja z sierpnia 2009 r. o wartości 161,2 mld SDR, miała na celu wsparcie państw walczących ze skutkami globalnego kryzysu ekonomicznego. Kolejnej (czwartej i ostatniej jak na razie) emisji SDR-ów dokonano, aby wyrównać sytuację członków, którzy wstąpili do MFW po 1981 r. Taka wyrównująca emisja miała wartość 21,5 mld SDR. Po ostatnich alokacjach z 2009 roku, łączna suma wyemitowanych SDR-ów wyniosła 204 mld (ok. 296 mld USD według obecnego kursu). Podana kwota nie wydaje się duża, jeżeli porównamy ją na przykład z łączną podażą dolara amerykańskiego. Agregat monetarny M3 dla amerykańskiej waluty obecnie wynosi około 14 bln USD.

Ze względu na dobrą globalną koniunkturę gospodarczą, kolejne emisje SDR-ów na razie wydają się raczej mało prawdopodobne. Międzynarodowy Fundusz Walutowy kreśli natomiast ambitne plany, zgodnie z którymi SDR-y miałyby stać się globalną walutą rozrachunkową i zastąpić w tej roli dolara amerykańskiego. Uzależnienie światowej gospodarki od jednej waluty, stwarza bowiem wiele zagrożeń. Taka propozycja substytucji dolara przez SDR-y budzi jednak opór wielu rządów i obawy związane z bardzo dużym wzrostem znaczenia Międzynarodowego Funduszu Walutowego. MFW z kolei argumentuje, że ustanowienie SDR-ów nową walutą międzynarodową, zakończyłoby wojny walutowe polegające na dewaluacji krajowych walut w celu poprawy opłacalności eksportu. Na razie bardziej prawdopodobna wydaje się inna propozycja zmian dotyczących zasad działania SDR-ów. Mowa o uwzględnieniu większej liczby walut w koszyku zaakceptowanym przez MFW. Warto przypomnieć, że taki koszyk z lat 1974 – 1980, zawierał aż 16 walut z krajów będących największymi globalnymi eksporterami.

Zastosowanie specjalnych praw ciągnienia

Według ambitnych planów MFW, specjalne prawa ciągnienia miały stać się główną walutą rezerwową świata. Tego celu nie udało się zrealizować, gdyż stosunek emisji SDR-ów do wartości globalnych rezerw walutowych obecnie oscyluje na poziomie 1,8% (dane z końca września 2017 r.). Nie można jednak zaprzeczyć, że SDR-y mają wiele ciekawych i ważnych zastosowań. Specjalne prawa ciągnienia są wykorzystywane do:

  • opłacania do 25% udziału członkowskiego w MFW (do 25% wkładu członkowskiego państwo może opłacić również w USD, EUR, GBP lub JPY, a pozostałe 75% jest wpłacane w walucie narodowej)
  • wyrażania niektórych kwot (cen, opłat i kar) w ramach prawa międzynarodowego
  • księgowania rozliczeń międzynarodowych (ze względu na większą stabilność kursową niż np. USD)
  • pozyskiwania „tanich” aktywów rezerwowych przez państwa rozwijające się gospodarczo (ta rola SDR-ów jest niezbyt mile widziana przez zamożne kraje i duże banki, gdyż stwarza konkurencję dla ich działalności pożyczkowej)
  • zapewniania płynności bankom centralnym w przypadku poważnych kłopotów finansowych
  • wymiany na waluty globalne (np. dolara USA) i regulowania zobowiązań członkowskich wobec MFW
  • udzielania państwom członkowskim pożyczek i grantów

Generalnie rzecz ujmując, specjalne prawa ciągnienia odgrywają ważniejszą rolę, niż mógłby na to wskazywać ich udział w wartości globalnych rezerw walutowych.

Specyfika i znaczenie walut z koszyka SDR na rynku FOREX

Znaczenie na rynku FOREX nie jest jedynym czynnikiem branym pod uwagę przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy przy ustalaniu wag w portfelu SDR. To kryterium ogrywa jednak ważną rolę. Warto zatem sprawdzić, jak przedstawia się znaczenie walut z koszyka SDR w wymianie FOREX-owej.

Dane Banku Rozrachunków Międzynarodowych (ang. Bank of International Settlements – BIS) wskazują, że do portfela walutowego SDR zaliczono cztery najważniejsze waluty FOREX-u – dolara amerykańskiego, euro, jena oraz funta brytyjskiego (patrz poniższa tabela). Juan renminbi zajmuje dalsze miejsce pod względem popularności na FOREX-ie, ale jest bardzo ważną walutą eksportową. Warto również pamiętać, że Chiny są już największą gospodarką świata po uwzględnieniu PKB skorygowanego o lokalne różnice cen (tzw. PKB w parytecie siły nabywczej).

Znaczenie walut z koszyka SDR na rynku FOREX

(2001 r. – 2016 r.)

Waluta

2001 r. 2004 r. 2007 r. 2010 r. 2013 r. 2016 r.
Wartościowy udział danej waluty w obrotach FOREX-u
Dolar amerykański (USD) 90% 88% 86% 85% 87% 88%
Euro (EUR) 38% 37% 37% 39% 33% 31%
Jen (JPY) 24% 21% 17% 19% 23% 22%
Funt brytyjski (GBP) 13% 16% 15% 13% 12% 13%
Dolar australijski (AUD) 4% 6% 7% 8% 9% 7%
Dolar kanadyjski (CAD) 4% 4% 4% 5% 5% 5%
Frank szwajcarski (CHF) 6% 6% 7% 6% 5% 5%
Juan renminbi (CNY) 0% 0% 0% 1% 2% 4%
Korona szwedzka (SEK) 2% 2% 3% 2% 2% 2%
Dolar nowozelandzki (NZD) 1% 1% 2% 2% 2% 2%

Źródło: opracowanie Kurencja.com na podstawie danych Banku Rozrachunków Międzynarodowych (raport Triennial Central Bank Survey z 2016 r.)

Zmienność SDR w stosunku do złotego

Ze względu na system wag stosowanych podczas ustalania wartości SDR-ów, kurs tej jednostki rozliczeniowej względem złotego, zależy przede wszystkim od kursu USD/PLN oraz EUR/PLN. Wyraźna zależność jest widoczna po porównaniu wykresów prezentujących kursy XDR/PLN, USD/PLN oraz EUR/PLN z ostatniego roku (patrz poniżej). Uwagę zwraca przede wszystkim podobieństwo malejącego kursu USD/PLN oraz XDR/PLN. W tym kontekście warto jeszcze raz przypomnieć, że wagi kursowe dla specjalnych praw ciągnienia, od 2016 r. do 2021 r. przedstawiają się następująco:

dolar amerykański – 41,73%

euro – 30,93%

juan – 10,92%

jen japoński – 8,33%

funt brytyjski – 8,09%

Relacja wymienna SDR-ów w stosunku do złotego (wynosząca około 4,9 zł na początku lutego 2018 r.), oczywiście nie ma praktycznego znaczenia dla konsumentów. Może być ona jednak istotna w przypadku rozliczeń naszego kraju z Międzynarodowym Funduszem Walutowym albo zwrotu ewentualnej pomocy z tej instytucji. Aktualna sytuacja finansowa Polski oczywiście nie uzasadnia wsparcia udzielanego przez MFW, ale nie można przesądzić, że taka pomoc nie przyda się w przyszłości.

Specjalne prawa ciągnienia (SDR)

 

Ciekawostki

Specjalne prawa ciągnienia mocno różnią się od innych walut. To nie oznacza jednak, że z SDR-ami nie wiążą się ciekawe fakty. Warto wiedzieć, że:

  • Ze względu na relatywnie niewielki wkład do funduszy MFW, Chiny posiadają mały udział głosów (6%) w porównaniu do USA (ok. 17%).
  • Najmniej środków do MFW wniosło wyspiarskie państewko Tuvalu (2,5 mln SDR). Wspomniany kraj posiada udział głosów wynoszący zaledwie 0,03%.
  • W 2017 r. Narodowy Bank Polski przedłużył umowę pożyczki dla MFW o wartości 6,27 mld euro. Te środki w razie potrzeby mogą być wykorzystane na ratowanie greckiej gospodarki. Dopiero po ich wykorzystaniu, NBP zacznie zarabiać na oprocentowaniu równym aktualnej stopie procentowej SDR (wynoszącej 0,787% na dzień 5 lutego 2018 r.).

Dowiedz się więcej o roli juana na FOREX-ie oraz w międzynarodowej gospodarce >  

Sprawdź, w jaki sposób opisywaliśmy historię, perspektywy i znaczenie euro >

Przeczytaj nasz ciekawy opis dolara amerykańskiego, czyli najpopularniejszej waluty świata >

Zobacz, czego ciekawego można się dowiedzieć o japońskim jenie >

Dowiedz się więcej o nazwie, historii i specyfice brytyjskiego funta >

Zobacz, co warto wiedzieć o franku szwajcarskim i wzroście jego kursu z 2015 roku >


Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *